जयकृष्ण यादव

दुई दशकअघिको सामुदायिक विद्यालयको अवस्था सम्झने हो भने अहिलेको पुस्तालाई विश्वास गर्नसमेत कठिन हुन सक्छ। त्यतिबेला विद्यालयमा विद्यार्थीको चाप अत्यधिक हुन्थ्यो। एउटै बेञ्चमा पाँच–छ जना विद्यार्थी कोचिएर बस्नुपर्ने अवस्था थियो। विद्यार्थीको सङ्ख्याअनुसार बेञ्च, डेस्क र कक्षाकोठाको व्यवस्था थिएन। कतिपय विद्यालयमा टिनको छानो थियो। कुनै कक्षाकोठामा झ्याल थिएन, कुनैमा ढोका थिएन। कतिपय ठाउँमा त भित्तासमेत राम्रोसँग लगाइएको हुँदैनथ्यो। विद्यालयको घेराबेरा थिएन, खेलमैदान र अन्य भौतिक सुविधा पनि पर्याप्त थिएनन्।

तर यति धेरै अभावका बीच पनि सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थीको उपस्थिति उल्लेखनीय हुन्थ्यो। विद्यार्थीहरू नियमित विद्यालय आउँथे, शिक्षकको सम्मान गर्थे र अनुशासनलाई महत्त्व दिन्थे। शिक्षकलाई देख्नेबित्तिकै विद्यार्थीहरू सतर्क हुन्थे। शिक्षकको निर्देशन पालना गर्नु आफ्नो कर्तव्य ठान्थे। घरको काम सकेर विद्यालय आउने, विद्यालयको पढाइपछि फेरि घरायसी काममा सघाउने विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या पनि कम थिएन।

जनसङ्ख्या बढ्यो, विद्यालयमा विद्यार्थी किन घटे?

पछिल्लो दुई दशकमा नेपालको जनसङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। जनसङ्ख्या बढेको छ, बस्ती विस्तार भएका छन्, नयाँ घर निर्माण भएका छन् र नागरिकको सङ्ख्या पनि बढेको छ। तर जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थीको सङ्ख्या पनि त्यही अनुपातमा बढ्नुपर्ने हो। व्यवहारमा भने कतिपय सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थीको उपस्थिति घट्दै गएको, कक्षाकोठा खाली रहने गरेको र शिक्षकहरूलाई विद्यार्थी जुटाउनसमेत कठिन भइरहेको अवस्था देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, शिक्षक दरबन्दी र जनशक्ति थपिँदा पनि पठनपाठन प्रभावकारी हुन नसकेको गुनासो सुनिन्छ। विगतमा १० जना शिक्षकले सञ्चालन गरेको विद्यालयमा अहिले २० जनासम्म शिक्षक हुँदा पनि शैक्षिक उपलब्धि र विद्यार्थीको नियमित उपस्थितिमा अपेक्षित सुधार नदेखिनु गम्भीर प्रश्न हो।

यो अवस्था सबै विद्यालयमा समान छैन। कतिपय सामुदायिक विद्यालयले उत्कृष्ट नतिजा दिइरहेका छन्। तर धेरै विद्यालयमा देखिएको विद्यार्थी सङ्ख्या घट्ने प्रवृत्ति, कमजोर सिकाइ उपलब्धि र अभिभावकको घट्दो विश्वासलाई सामान्य रूपमा लिन मिल्दैन।

शिक्षकलाई दोष दिएर मात्र समस्याको समाधान हुँदैन। शिक्षकलाई आवश्यक तालिम, शैक्षिक सामग्री, अनुकूल वातावरण र सम्मानजनक कार्यस्थल उपलब्ध गराउनु पनि राज्य तथा विद्यालय व्यवस्थापनको दायित्व हो। तर जिम्मेवारी प्राप्त गरेपछि त्यसअनुसार परिणाम दिनुपर्ने दायित्व शिक्षकको पनि हो।

अनुशासन र अभिभावकको भूमिका कहाँ हरायो?

विगतमा विद्यालयमा भौतिक सुविधा थिएन, तर अनुशासनलाई विशेष महत्त्व दिइन्थ्यो। विद्यार्थीहरू शिक्षकको निर्देशन मान्थे र अभिभावकले पनि विद्यालय तथा शिक्षकको निर्णयलाई सम्मान गर्थे। अहिले बालमैत्री शिक्षा र विद्यार्थीको अधिकारको कुरा हुनु सकारात्मक परिवर्तन हो। तर बालमैत्री शिक्षाको अर्थ अनुशासनहीनता वा जिम्मेवारीबाट उन्मुक्ति होइन।

विद्यार्थीलाई डर र त्रासमा राखेर होइन, माया, सम्मान, प्रेरणा र सकारात्मक अनुशासनबाट सिकाउनुपर्छ। शिक्षकले विद्यार्थीको मनोविज्ञान बुझ्नुपर्छ भने अभिभावकले पनि बालबालिकाको अध्ययन, गृहकार्य, विद्यालय उपस्थिति र आचरणमा नियमित ध्यान दिनुपर्छ।

मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, मनोरञ्जनका विभिन्न माध्यम र बदलिँदो जीवनशैलीले पनि विद्यार्थीको अध्ययन गर्ने बानीमा प्रभाव पारेको छ। विद्यालय र घर दुवै ठाउँमा अध्ययनमैत्री वातावरण निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

हिजो पाँच–छ जना विद्यार्थी एउटै बेञ्चमा बसेर पढ्न बाध्य थिए, आज पर्याप्त कक्षाकोठा र बेञ्च हुँदाहुँदै पनि विद्यार्थीको खोजी गर्नुपर्ने अवस्था किन आयो? हिजो सीमित शिक्षकले धेरै कक्षा सञ्चालन गर्थे, आज शिक्षकको सङ्ख्या बढ्दा पनि सिकाइ उपलब्धि अपेक्षाअनुसार किन बढ्न सकेन? हिजो अभावका बीच पनि अभिभावकले सामुदायिक विद्यालय रोज्थे, आज सुविधा थपिँदा पनि निजी विद्यालय रोज्नुपर्ने अवस्था किन सिर्जना भयो?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु आजको शिक्षा क्षेत्रको प्रमुख चुनौती हो।

सामुदायिक विद्यालय सरकारको मात्र सम्पत्ति होइन, यो समाजको साझा भविष्य निर्माण गर्ने संस्था हो। यसको सुधारमा शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, स्थानीय सरकार र राज्य सबैको समान जिम्मेवारी छ।

विद्यालयको सफलता पक्की भवन, रंगीन पर्खाल, स्मार्ट बोर्ड र शिक्षकको सङ्ख्याले होइन, त्यहाँबाट निस्कने विद्यार्थीको ज्ञान, सीप, संस्कार र क्षमताले मापन हुनुपर्छ। सामुदायिक विद्यालयलाई बचाउने हो भने अब भवन निर्माणभन्दा बढी गुणस्तरीय शिक्षा निर्माणमा ध्यान दिन जरुरी छ।