टिप्पणी

सुनसरी। नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि सक्रिय रहेका शिव नारायण मेहता (एस.एन. मेहता) नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा समर्पित नेताका रूपमा परिचित छन्। करिब तीन दशकदेखि राजनीतिक तथा सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय रहँदै आएका मेहताको राजनीतिक यात्रा सङ्गठनप्रतिको प्रतिबद्धता, मधेशका मुद्दाप्रतिको चासो र समावेशी प्रतिनिधित्वको सवालसँग जोडिएको देखिन्छ। अहिले उनी नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनअन्तर्गत कोशी प्रदेश सदस्य पदमा मधेशी कोटाबाट उम्मेदवार बनेका छन्। उनको उम्मेदवारीसँगै पार्टीभित्र विविधता, सहभागिता र समावेशी नेतृत्वको बहसलाई थप महत्त्वका साथ हेरिएको छ।

तीन दशकको राजनीतिक सक्रियता

शिव नारायण मेहताको राजनीतिक यात्रा लामो समयदेखि नेपाली कांग्रेससँग जोडिएको छ। पार्टीको विचार, सङ्गठन र राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय रहँदै आएका उनले विभिन्न राजनीतिक परिस्थितिको सामना गरेका छन्। नेपालको राजनीतिक परिवर्तनका विभिन्न चरणमा पार्टी सङ्गठन र जनताका सवालसँग जोडिएर अघि बढ्नु उनको राजनीतिक यात्राको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

राजनीति केवल पद प्राप्त गर्ने माध्यम नभई जनताको अधिकार, प्रतिनिधित्व र समाज परिवर्तनको आधार हुनुपर्छ भन्ने मान्यताले राजनीतिक नेतृत्वको मूल्याङ्कनमा महत्त्व राख्छ। मेहताको राजनीतिक यात्रालाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्न सकिन्छ। लामो समयसम्म राजनीतिक क्षेत्रमा सक्रिय रहनु, बदलिँदो परिस्थितिअनुसार आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नु र पुनः मूल पार्टीमा फर्किएर जिम्मेवारी खोज्नु उनको यात्राका उल्लेखनीय पक्ष हुन्।

तीन दशकको राजनीतिक सक्रियताले उनलाई पार्टीको राजनीतिक संस्कार, सङ्गठनात्मक संरचना र कार्यकर्ताको भूमिकाबारे अनुभव प्रदान गरेको छ। यही अनुभवलाई पार्टीको नेतृत्व तहमा उपयोग गर्ने उद्देश्यसहित आफू कोशी प्रदेश सदस्य पदमा अघि बढेको उनको उम्मेदवारीले सङ्केत गर्छ।

मधेश आन्दोलन र अधिकारको सवाल

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा मधेश आन्दोलनले नागरिक अधिकार, राज्यमा समान सहभागिता, पहिचान, प्रतिनिधित्व र संविधान निर्माणसम्बन्धी बहसलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको थियो। मधेशका जनताले आफ्नो हक, अधिकार र पहिचानका सवाल उठाउँदै गरेको आन्दोलनका क्रममा विभिन्न राजनीतिक पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरू पनि ती मुद्दासँग जोडिएका थिए।

एस.एन. मेहताको राजनीतिक यात्रामा पनि मधेश आन्दोलन एउटा महत्त्वपूर्ण अध्यायका रूपमा रहेको छ। तत्कालीन परिस्थितिमा उनी केही समय नेपाली कांग्रेसभन्दा बाहिर रहेर मधेशी जनअधिकार फोरमसँग आबद्ध भएका थिए। मधेशी जनताको हकहित, अधिकारको संरक्षण र संविधानसम्बन्धी सवाललाई अघि बढाउने उद्देश्यले आफू उक्त राजनीतिक धारसँग जोडिएको उनको राजनीतिक यात्राको विवरणले देखाउँछ।

त्यस समयको राजनीतिक वातावरण, जनताको अपेक्षा र अधिकारसम्बन्धी आन्दोलनले धेरै राजनीतिकर्मीलाई आफ्नो भूमिका र प्राथमिकताबारे पुनर्विचार गर्न प्रेरित गरेको थियो। मेहताको फोरमसँगको आबद्धतालाई पनि त्यही राजनीतिक पृष्ठभूमिमा बुझ्न सकिन्छ।

राजनीतिक यात्रामा फरक धारसँग जोडिनु वा कुनै मुद्दाका पक्षमा उभिनु व्यक्तिको तत्कालीन राजनीतिक निर्णयसँग सम्बन्धित हुन्छ। तर त्यसको मूल्याङ्कन गर्दा सम्बन्धित समयको परिस्थिति, आन्दोलनको उद्देश्य र व्यक्तिको भूमिकालाई समग्रतामा हेर्न आवश्यक हुन्छ। मेहताको हकमा मधेश आन्दोलनसँगको सम्बन्धले उनको राजनीतिक यात्रामा अधिकार, प्रतिनिधित्व र संविधानसम्बन्धी विषयले स्थान पाएको देखाउँछ।

पुनः नेपाली कांग्रेसमा फर्किएको यात्रा

मधेशी जनअधिकार फोरमसँगको आबद्धतापछि एस.एन. मेहता पुनः नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा फर्किए। उनको यो पुनरागमनलाई लामो समयदेखि जोडिएको पार्टीसँगको राजनीतिक सम्बन्ध र सङ्गठनभित्रै रहेर योगदान गर्ने प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ।

राजनीतिक दलभित्र व्यक्तिको भूमिका केवल निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्नु वा कुनै पदमा पुग्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। सङ्गठनलाई बलियो बनाउने, कार्यकर्ताबीच समन्वय कायम गर्ने, जनताका मुद्दालाई पार्टीको नीतिसँग जोड्ने र नेतृत्वमा सबै समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न पहल गर्नु पनि राजनीतिक जिम्मेवारीका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।

कांग्रेसमा फर्किएपछि पार्टीप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धतालाई निरन्तरता दिँदै आएका मेहताले अहिले प्रदेशस्तरको नेतृत्वमा पुग्ने लक्ष्यसहित उम्मेदवारी दिएका छन्। लामो समयको राजनीतिक अनुभवलाई पार्टीको सङ्गठनात्मक विकास र समावेशी प्रतिनिधित्वका लागि उपयोग गर्ने उनको अपेक्षा रहेको देखिन्छ।

कोशी प्रदेश सदस्यमा मधेशी कोटाबाट उम्मेदवारी

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको सन्दर्भमा शिव नारायण मेहता (एस.एन. मेहता) कोशी प्रदेश सदस्य पदका लागि मधेशी कोटाबाट उम्मेदवार बनेका छन्। उनको उम्मेदवारीलाई पार्टीभित्र मधेशी समुदायको प्रतिनिधित्व र समावेशी नेतृत्वको सवालसँग जोडेर हेरिएको छ।

नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा राजनीतिक दलहरूको नेतृत्व संरचनामा सबै समुदायको अर्थपूर्ण सहभागिता आवश्यक मानिन्छ। पार्टीको नीति निर्माणदेखि सङ्गठन सञ्चालनसम्म विभिन्न समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न सके मात्र लोकतान्त्रिक अभ्यास थप सुदृढ हुन सक्छ।

यसै सन्दर्भमा मेहताले आफ्नो उम्मेदवारीमार्फत पार्टीको विविधता, सबैको सहभागिता र समावेशी नेतृत्वलाई मुख्य नाराका रूपमा अघि सारेका छन्। उनको नारा छ— “कांग्रेसको विविधता, सबैको सहभागिता र समावेशी नेतृत्व।”

यो नारा केवल निर्वाचनमा मत माग्ने माध्यममा सीमित नरही पार्टीको नेतृत्व संरचनामा विविध समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्ने सन्देशका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। लामो समयदेखि पार्टीमा सक्रिय रहेका नेता तथा कार्यकर्ताले आफ्नो अनुभव र योगदानअनुसार नेतृत्वमा अवसर पाउनुपर्ने विषय पनि यससँग जोडिन्छ।

मधेशी कोटाबाट उम्मेदवारी दिनुको अर्थ कुनै एक समुदायको प्रतिनिधित्वमा मात्र सीमित हुँदैन। समावेशी राजनीतिक संरचनामा विभिन्न समुदायको आवाजलाई स्थान दिने र पार्टीभित्र सहभागितामूलक नेतृत्व विकास गर्ने उद्देश्यसँग पनि यसको सम्बन्ध रहन्छ।

अनुभवलाई नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्ने अपेक्षा

लामो राजनीतिक अनुभव भएका व्यक्तिले नेतृत्वको जिम्मेवारी प्राप्त गर्दा त्यसलाई जनताको अपेक्षा र पार्टीको आवश्यकतासँग जोडेर अघि बढाउन सक्नुपर्छ। राजनीतिक सक्रियताको अवधि आफैँमा सफलताको अन्तिम मापदण्ड होइन; त्यस अवधिमा गरिएको योगदान, सङ्गठनप्रतिको प्रतिबद्धता, जनताका सवालमा निर्वाह गरिएको भूमिका र नेतृत्वमा पुगेपछि देखाउने कार्यक्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

एस.एन. मेहताका लागि कोशी प्रदेश सदस्य पदको उम्मेदवारी आफ्नो राजनीतिक अनुभवलाई प्रदेशस्तरको नेतृत्वमा उपयोग गर्ने अवसरका रूपमा रहेको छ। पार्टीभित्र समावेशी प्रतिनिधित्वलाई बलियो बनाउने, लामो समयदेखि योगदान गर्दै आएका कार्यकर्ताको भूमिकालाई सम्मान गर्ने र विभिन्न समुदायबीच समन्वय कायम गर्ने विषय उनको उम्मेदवारीसँग जोडिएका अपेक्षा हुन्।

तर निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्नु र नेतृत्वमा पुग्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। मतदाताले राखेका अपेक्षा पूरा गर्नु, पार्टीको विधान र लोकतान्त्रिक मूल्यअनुसार काम गर्नु तथा सबै समुदायको विश्वास जित्नु नै नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हो।

त्यसैले मेहताको उम्मेदवारीको सफलता केवल व्यक्तिगत राजनीतिक उपलब्धिमा सीमित नभई उनले अघि सारेको समावेशी नेतृत्वको नारालाई व्यवहारमा कति रूपान्तरण गर्न सक्छन् भन्ने विषयसँग पनि सम्बन्धित रहनेछ।

समावेशी कांग्रेस निर्माणको सन्देश

नेपाली कांग्रेसको इतिहास लोकतान्त्रिक आन्दोलन र राजनीतिक परिवर्तनका विभिन्न चरणसँग जोडिएको छ। बदलिँदो समयसँगै पार्टीले आफ्नो सङ्गठनलाई थप समावेशी, सहभागितामूलक र जनमुखी बनाउने चुनौती पनि सामना गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा अनुभवी नेता तथा कार्यकर्तालाई जिम्मेवारी दिने, समुदायगत प्रतिनिधित्वलाई सन्तुलित बनाउने र नेतृत्वमा विविधतालाई स्थान दिने विषयले महत्त्व पाउँछ।

एस.एन. मेहताको तीन दशक लामो राजनीतिक यात्रा, मधेश आन्दोलनसँगको आबद्धता, नेपाली कांग्रेसमा पुनरागमन र अहिलेको प्रदेश सदस्य पदको उम्मेदवारीलाई एउटै राजनीतिक क्रमका रूपमा हेर्न सकिन्छ। उनको यात्राले नेपालको राजनीतिमा विचार, पहिचान, अधिकार र पार्टीगत प्रतिबद्धताबीच हुने अन्तरसम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ।

अब उनको मुख्य चुनौती भनेको विगतको राजनीतिक अनुभवलाई वर्तमानको आवश्यकतासँग जोड्नु र समावेशी नेतृत्वको नारालाई व्यावहारिक कार्यदिशामा रूपान्तरण गर्नु हो। पार्टीभित्र सबैको सहभागिता, विविधताको सम्मान र जिम्मेवारीको न्यायोचित वितरणलाई प्राथमिकता दिन सके उनको उम्मेदवारीले थप अर्थ प्राप्त गर्न सक्छ।

अन्ततः राजनीति व्यक्तिको पद र प्रतिष्ठामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यो जनताको विश्वास, सङ्गठनप्रतिको जिम्मेवारी र समाजका विविध समुदायको आवाजलाई उचित स्थान दिने प्रक्रियासँग जोडिएको हुन्छ। शिव नारायण मेहता (एस.एन. मेहता) को कोशी प्रदेश सदस्य पदमा मधेशी कोटाबाट आएको उम्मेदवारीले पनि यही प्रश्नलाई अगाडि सारेको छ— नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व संरचना कति विविधतायुक्त, सहभागितामूलक र समावेशी बन्न सक्छ?

“कांग्रेसको विविधता, सबैको सहभागिता र समावेशी नेतृत्व” भन्ने नारासहित अघि बढेका मेहताका लागि अबको राजनीतिक परीक्षा आफ्नो लामो अनुभवलाई पार्टीको संस्थागत विकास, लोकतान्त्रिक अभ्यास र समावेशी प्रतिनिधित्वको पक्षमा कति प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्छन् भन्ने नै हुनेछ।